Nga një roman eksperimental për aktorin Klaus Kinski te kujtimet e gazetarisë muzikore, historia e Berlinit gjatë luftës dhe ndikimi i artit në shëndet: një përzgjedhje botimesh në formatin me kopertinë të butë për muajt e fundit të vitit.
“Jesus Christ Kinski” — Benjamin Myers
Roman
Aktori gjerman Klaus Kinski kujtohet veçanërisht për bashkëpunimin e tij të stuhishëm me regjisorin Werner Herzog. Në filmin Fitzcarraldo të vitit 1982, ai interpretoi personazhin që përpiqet të transportojë një anije me avull përtej një mali në Ande.
Romani i Benjamin Myersit na zhyt në mendjen e trazuar të Kinskit gjatë një shfaqjeje në Berlinin Perëndimor më 1971. Në atë interpretim të dokumentuar, aktori mbajti një monolog të furishëm në rolin e Jezusit. Mbrëmja përfundoi në kaos, me përplasje mes tij dhe spektatorëve, përpara se monologu të mbyllej në një sallë pothuajse të zbrazët.
Myers ndërthur fjalët e regjistruara të aktorit me kujtime të përfytyruara, të rrëfyera në vetën e dytë: kapjen e tij nga forcat aleate si ushtar gjerman, qëndrimin në një klinikë psikiatrike dhe marrëdhëniet e shumta seksuale.
Gjysmë shekulli më vonë, gjatë izolimit pandemik në West Yorkshire, një shkrimtar pa emër vendos të shkruajë një libër për Kinskin. Projekti duket i vështirë për t’u shitur, veçanërisht për shkak të akuzave për abuzim seksual të ngritura nga vajza e madhe e aktorit, Pola.
Ndërkohë, shkrimtari i detyrohet botuesit një roman historik për një shenjtor anglez — një referencë ndaj Cuddy, librit të Myersit që fitoi çmimin Goldsmiths më 2023.
Rezultati është një eksperiment letrar që, sipas kritikut Anthony Cummins, flet po aq për tregun kulturor bashkëkohor sa për Kinskin. Mes shpërthimeve të aktorit dhe pasigurive të shkrimtarit, romani zbulon procesin e vet të krijimit dhe fiton një hijeshi të pazakontë.
“The True True Story of Raja the Gullible (and His Mother)” — Rabih Alameddine
Roman
Raja është një mësues filozofie 63-vjeçar, homoseksual dhe artist drag, që i kushton rëndësi rregullit dhe kufijve personalë. Ai jeton në një apartament të vogël në Bejrut me të ëmën tetëdhjetëvjeçare, Zalfën, një grua kureshtare që nuk pranon kufizime.
Një ftesë për një rezidencë shkrimi në Shtetet e Bashkuara i jep mundësinë të rrëfejë jetën e vet.
Romani i shtatë i Alameddine-it, fitues i Çmimit Kombëtar Amerikan të Librit për letërsi artistike më 2025, hapet dhe mbyllet në vitin 2023. Por rrëfimi shtrihet përmes luftës civile libaneze, krizës bankare të vitit 2019, pandemisë dhe shpërthimit në portin e Bejrutit më 2020.
Pavarësisht këtij sfondi, libri nuk është një udhëtim i rënduar nëpër tragjeditë e Libanit. Ai është histori formimi queer, portret i marrëdhënies mes nënës dhe të birit dhe reflektim mbi kujtesën, mbijetesën e lirinë.
Kritiku Yagnishsing Dawoor veçon zërin plot gjallëri dhe humor të Rajës. Romani këmbëngul se dhimbja e së shkuarës nuk ka pse ta përpijë të tashmen ose ta përcaktojë tërësisht identitetin e njeriut.
“A Bad, Bad Place” — Frances Crawford
Roman kriminal
Debutimi i Frances Crawford zhvillohet në fund të viteve 1970, në lagjen Possilpark të Glasgow-t, një mjedis i përçarë nga varfëria, krimi dhe tensionet sektare.
Historia rrëfehet nga dy këndvështrime. Janey, 12 vjeçe, zbulon trupin e një gruaje të re gjatë një shëtitjeje me qenin. Gjyshja e saj, Maggie, kujdeset për të që kur vajza u shpëtua foshnjë nga shpërthimi i gazit që i mori jetën familjes së saj të ngushtë.
Janey ka frikë t’i tregojë policisë gjithçka që di. Maggie, e cila mbart sekretet e veta, përpiqet ta mbrojë, por varfëria dhe mungesa e mundësive e bëjnë të cenueshme. Situata ndërlikohet nga lidhjet e viktimës me një familje të njohur kriminale.
Sipas Laura Wilsonit, romani bashkon vëzhgimin e mprehtë shoqëror me një rrëfim të ndjeshëm për traumën dhe zinë. Humori dhe çastet prekëse ushqejnë një mister me tension të vërtetë.
“The Madman” — Henning Mankell
Roman kriminal; përkthyer në anglisht nga George Goulding dhe Sarah de Senarclens
I shkruar në vitet 1970 dhe i botuar për herë të parë në anglisht, The Madman zhvillohet në një qytet suedez në fund të viteve 1940.
Neutraliteti zyrtar i Suedisë gjatë luftës vazhdon të shkaktojë përçarje. Simpatizantët e nazizmit duan ta lënë të shkuarën pas, ndërsa ata të komunizmit, të zemëruar për internimin e tyre, kërkojnë llogaridhënie.
Kur një letër me këtë kërkesë botohet në gazetën vendore, disa banorë me ndikim akuzojnë të sapoardhurin Bertil Kras se po nxit pakënaqësi për qëllime politike. Kur sharra e qytetit digjet, fajin ia hedhin sërish atij.
Shkatërrimi i jetës që është përpjekur të ndërtojë e çon Krasin në një krizë ekzistenciale.
Laura Wilson vëren se Mankelli i viteve të mëvonshme mund ta kishte shkruar historinë më përmbledhtas. Megjithatë, ecja e ngadaltë drejt katastrofës i jep rrëfimit thellësi emocionale. Tema e izolimit dhe ndëshkimit të njerëzve për bindjet e tyre mbetet shqetësueshëm aktuale.
“John Updike: A Life in Letters”
Letërkëmbim
John Updike zotëronte një aftësi gjuhësore që ngjallte admirim edhe te Vladimir Nabokovi, i njohur për rezervat e tij ndaj shkrimtarëve të tjerë.
Ky vëllim i gjerë letrash zbulon njeriun pas mjeshtërisë letrare: të kultivuar dhe të përmbajtur në dukje, por edhe të ndjeshëm ndaj fyerjeve, krenar dhe herë pas here mizor.
Në qendër janë letrat e gjysmës së parë të viteve 1970, kur Updike ndahej nga bashkëshortja Mary dhe ndërtonte marrëdhënien me Marthën, me të cilën më pas u martua.
Këto faqe janë shpesh të dhimbshme: përzierje pasioni, fajësie, zemërimi dhe kundërthëniesh, ndërsa marrëdhëniet e tjera vazhdonin ta ndërlikonin jetën e tij.
Kritiku John Banville ngre edhe pyetjen se sa lexohet sot Updike. Vetë shkrimtari, në fund të jetës, druhej se historitë e tij për seksin në periferitë amerikane po shndërroheshin në relikte të mërzitshme të një epoke. Por, për Banville-in, cilësia e prozës së tij mbetet e jashtëzakonshme.
“Art Cure” — Daisy Fancourt
Shkencë dhe shëndet
Daisy Fancourt, profesoreshë e psikobiologjisë dhe epidemiologjisë në University College London, studion mënyrën se si lidhjet shoqërore dhe sjelljet ndikojnë në shëndet.
Në librin e saj të parë për publikun e gjerë, ajo argumenton se artet — nga muzika dhe piktura te teatri — janë të ndërthurura me mirëqenien mendore dhe fizike.
Për ta shqyrtuar këtë lidhje, Fancourt i zbërthen përvojat artistike në përbërës të veçantë. Këndimi për një foshnjë të sëmurë, për shembull, mund të përfshijë zbutjen e zhurmave shqetësuese, stimulimin neurologjik, kontaktin njerëzor dhe uljen e stresit.
Ajo shqyrton provat për ndikimin e arteve në mirëqenie, kujtesë, shëndetin e trurit, dhimbjen kronike dhe jetëgjatësi.
Sipas Jo Marchant, libri nuk ofron përgjigje përfundimtare. Megjithatë, paraqet një argument bindës dhe njerëzor për një kuptim më të gjerë të mjekësisë, ku krijimtaria, identiteti, qëllimi dhe komuniteti merren seriozisht si pjesë e shëndetit.
“Stay Alive: Berlin 1939–45” — Ian Buruma
Histori
Berlini kishte ruajtur një pjesë të frymës së tij kundërshtuese edhe nën Rajhun e Tretë. Por kur babai i Ian Burumës mbërriti nga Holanda më 1943, i detyruar të punonte për industrinë gjermane, qyteti po ndryshonte.
Bombardimet britanike dhe amerikane, mungesa e ushqimeve dhe përndjekja e përditshme e hebrenjve e kishin shndërruar mbijetesën në shqetësimin kryesor. Në radhët për ushqim dhe në strehimore, njerëzit përshëndeteshin me fjalët: “Mbetshi gjallë.”
Buruma kërkon gjurmët e qëndresës së zakonshme. Ai shkruan për qytetarë që u shtrëngonin dorën hebrenjve të detyruar të mbanin shenja identifikuese dhe për njerëz që shpërfillnin ndalesat racore të regjimit.
Por portretet e tij nuk janë moralisht të pastra. Gazetarja Ursula von Kardorff ndihmon familje hebreje, ndërsa shqetësimin më të madh e ruan për vëllanë që lufton për Gjermaninë në frontin lindor. Në familjen e saj bashkëjetojnë kundërshtimi ndaj regjimit dhe bashkëpunimi me elitën naziste.
Kathryn Hughes e vlerëson librin për nuancat me të cilat trajton njerëzit që jetonin mes guximit dhe frikës, duke u përpjekur të ruanin dinjitetin brenda një shteti kriminal.
“The Uncool” — Cameron Crowe
Kujtime
Cameron Crowe e kishte shndërruar më parë përvojën e tij si gazetar i ri muzikor në filmin Almost Famous, të cilin e shkroi dhe e drejtoi më 2000.
Në kujtimet The Uncool, ai i rikthehet asaj bote përmes një rrëfimi lirik dhe tërheqës. Libri lidhet edhe me humbjen e së ëmës, Alice, këshillat e së cilës shfaqen përgjatë faqeve.
Crowe përshkruan festat pas koncerteve, improvizimet muzikore në prapaskenë, admirueset që ndiqnin grupet dhe praninë gjithnjë e më të madhe të drogës në skenën e rockut të viteve 1970.
Ai ndoqi David Bowie-n në festa, në studio me Iggy Pop-in dhe në shtëpitë ku banonte përkohësisht, duke dëshmuar nga afër jetën dhe pasiguritë e një ylli.
Për Alex Needham, libri kap një periudhë krijimtarie të jashtëzakonshme, kur rocku po zgjerohej në drejtime të ndryshme. Njëkohësisht, ai është portret i gazetarisë muzikore që përpiqej t’i shpjegonte dhe t’i vendoste në kontekst këto ndryshime.
“Joyride” — Susan Orlean
Kujtime
Për katër dekada, Susan Orlean ka shkruar për personazhe të famshme dhe njerëz të panjohur, për kore, sekte, supermarkete dhe sërfistë.
Ajo i ndan shkrimtarët në dy kategori: ata që kanë diçka për t’i thënë botës dhe ata që besojnë se bota ka diçka për t’u treguar. Orlean e vendos veten te të dytët.
Në Joyride, objekt i vëzhgimit bëhet jeta e saj.
Libri përfshin përvojën surreale të ekranizimit të The Orchid Thief në filmin Adaptation, ku ajo u interpretua nga Meryl Streep. Veçanërisht argëtues është përshkrimi i çastit kur hapi për herë të parë skenarin e Charlie Kaufmanit dhe zbuloi se ishte vetë personazh brenda tij.
Por kujtimet përfshijnë edhe divorcin, diagnozën e kancerit dhe dhimbjen e vendosjes së nënës në një institucion përkujdesjeje.
Sipas Mythili Rao, libri shpalos një jetë shkrimi që kërkon vazhdimisht rishpikje krijuese. Në qendër mbetet dëshira e Orleanit për të zbuluar kompleksitetin dhe poezinë e jetës së zakonshme, duke ruajtur kureshtjen dhe aftësinë për t’u befasuar.
“One Aladdin, Two Lamps” — Jeanette Winterson
Ese
Në kornizën rrëfimore të Një mijë e një netëve, mbreti Shahriar ndëshkon tradhtinë e së shoqes duke u martuar çdo natë me një grua tjetër dhe duke urdhëruar vrasjen e saj në agim.
Sheherazadja e ndërpret këtë cikël përmes rrëfimit: çdo natë tregon një histori aq tërheqëse, sa mbreti e shtyn ekzekutimin për të dëgjuar vazhdimin.
Jeanette Winterson e përdor këtë akt krijimtarie si pikënisje për një libër që ndërthur kujtimet, historinë, filozofinë dhe politikën.
Për të, Sheherazadja tregon se imagjinata mund të ndryshojë një situatë që duket pa rrugëdalje. Lidhja me politikën bashkëkohore dhe epokën e Donald Trumpit është e qëllimshme.
Çdo kapitull nis me një ritregim të shkurtër të një historie, të përshtatur me gjuhën e shekullit XXI, dhe më pas kalon në reflektime që shtrihen nga eugjenika te Mali i shekullit XIII dhe veshja e grave në pushtet.
Anthony Cummins e përshkruan tonin si një lëvizje mes ligjërimit politik, meditimit moral dhe bisedës me një mik të vjetër që përpiqet t’i vërë botës rregull.
“The Curious Case of Mike Lynch” — Katie Prescott
Biografi
Vdekja e sipërmarrësit britanik Mike Lynch shoqërohet me ironi tragjike.
Jahti i tij, Bayesian, u mbyt pranë Sicilisë në orët e para të 19 gushtit 2024. Emrin e kishte marrë nga teorema e Bayes-it, një parim matematikor për vlerësimin e probabiliteteve, që Lynch e konsideronte udhërrëfyes në karrierën e tij.
Në tragjedi humbën jetën shtatë persona, mes tyre Lynch, vajza e tij 18-vjeçare Hannah dhe avokati amerikan Chris Morvillo.
Pak kohë më parë, Lynch kishte dalë i pafajshëm nga një proces gjyqësor në Shtetet e Bashkuara, ku ai dhe një bashkëpandehur u liruan nga të 15 akuzat për mashtrim.
Për ta kremtuar këtë përfundim, ai dhe bashkëshortja, Angela, organizuan udhëtime me jaht në jug të Italisë, duke ftuar njerëz që i kishin mbështetur.
Katie Prescott rindërton ngjarjet dhe rastësitë që paraprinë katastrofën. Sipas Charlie English, rrëfimi ecën me ritëm dhe hollësi, duke lidhur jetën e trazuar të sipërmarrësit me fundin e saj të papritur.
“The Mission” — Tim Weiner
Politikë dhe shërbime inteligjente
Si shpjegohet që një organizatë me burime të mëdha financiare, personel të përzgjedhur dhe kompetenca të gjera ka regjistruar kaq shumë dështime?
Kjo është pyetja në qendër të librit të Tim Weinerit për CIA-n.
Gazetari, i njohur për raportimet e tij në The New York Times dhe për historinë e agjencisë në Legacy of Ashes, shqyrton dobësitë institucionale, humbjen e personelit dhe përplasjet mes inteligjencës e pushtetit politik.
Libri rikthehet te gjendja e vështirë e CIA-s në fund të viteve 1990 dhe te paralajmërimet për kërcënimin terrorist përpara sulmeve të 11 shtatorit 2001.
Burimet e Weinerit përfshijnë zyrtarë të lartë të agjencisë. Ai trajton gjithashtu marrëdhëniet mes Donald Trumpit dhe Vladimir Putinit, duke paraqitur interpretimin e vet kritik për to.
Sipas gazetarit John Simpson, libri sjell hollësi të rëndësishme dhe një depërtim të rrallë në funksionimin e CIA-s, duke e bërë lexim me interes për këdo që ndjek politikën ndërkombëtare dhe historinë e inteligjencës. /GazetaExpress/
